Duurzaam beleggen voorbij de labels: de SFDR en de familieportefeuille

In de laatste maanden van 2022 trok een stille correctie door de Europese sector van duurzame fondsen. Tussen eind september en begin januari zakten 307 fondsen die zichzelf hadden gepositioneerd als de groenste beschikbare categorie, artikel 9 onder de Europese verordening betreffende informatieverschaffing over duurzaamheid in de financiële sector (SFDR), in alle stilte een trapje terug naar artikel 8. De betrokken activa kwamen uit op ongeveer 175 miljard euro, zowat 40% van alles wat zich toen in de artikel 9-categorie bevond. Aan de onderliggende posities was niet noodzakelijk iets veranderd. Wat wel veranderde, was de verwachting van de toezichthouder over wat het label mocht beloven.

Voor families aan wie was verteld dat hun kapitaal zo hard mogelijk voor de planeet werkte, was deze episode ontwrichtend. Dat had ze niet hoeven te zijn. De SFDR is nooit bedoeld geweest om deugd te certificeren. Het is een transparantiekader dat vermogensbeheerders ertoe verplicht om op gestandaardiseerde wijze te tonen hoe duurzaamheid al dan niet in een product verankerd is. De herclassificatiegolf was het systeem dat werkte zoals bedoeld: beheerders die hun beweringen bijstelden naarmate de regels meer tanden kregen. De les voor elke familie die een portefeuille op haar waarden wil afstemmen, is precies en duurzaam. Een categorienummer is een vertrekpunt voor vragen, geen antwoord op zich.

Duurzaam beleggen in Europa is daardoor geëvolueerd van een marketinghouding naar een kwestie van substantie. De labels blijven van belang, maar minder dan wat ze werkelijk openbaar maken, en veel minder dan de vragen die een doordachte adviseur erachter stelt. De architectuur begrijpen is de eerste daad van goed rentmeesterschap.

De SFDR-verordening trad in maart 2021 in werking, met de veeleisender technische normen van niveau 2 die op 1 januari 2023 volgden. Het doel is greenwashing te bestrijden door duurzaamheidsbeweringen over de hele Europese markt vergelijkbaar te maken. Ze deelt fondsen in drie transparantieniveaus in. Artikel 6 omvat producten die duurzaamheidskenmerken niet als bepalend element promoten. Artikel 8 omvat fondsen die ecologische of sociale kenmerken promoten, vaak lichtgroen genoemd. Artikel 9 omvat fondsen die duurzaam beleggen als expliciete doelstelling hebben, de donkergroene categorie.

Het cruciale punt, dat in fondsmarketing telkens verloren gaat, is dat dit transparantieclassificaties zijn, geen kwaliteitsbeoordelingen. Een artikel 9-fonds is niet gecertificeerd om ethischer of doeltreffender te zijn dan een artikel 8-fonds. Het heeft zich enkel verbonden tot een strenger pakket openbaarmakingen en een veeleisender doelstelling. Twee artikel 8-fondsen kunnen enorm verschillen: het ene kan een handvol controversiële sectoren uitsluiten en voor het overige een conventionele index volgen, het andere kan een werkelijk thematische strategie voeren. Het label vertelt u welke vragen de beheerder heeft beantwoord, niet hoe indrukwekkend de antwoorden zijn. De toezichthouders zelf, waaronder de Europese Autoriteit voor effecten en markten, hebben gewaarschuwd om artikel 8 en 9 niet als de facto kwaliteitslabels te behandelen. De cijfers moeten de toetsing aanscherpen, niet vervangen.

Deze categorieën zijn geen niche. Tegen eind 2023 hadden de gecombineerde activa in artikel 8- en artikel 9-fondsen een recordhoogte van 5,2 biljoen euro bereikt, bijna 60% van het volledige EU-fondsenuniversum. Artikel 8 alleen was goed voor ongeveer 55% van dat universum; artikel 9, het donkergroene niveau, hield een veel kleiner aandeel aan van ongeveer 3,5%, ergens rond de 300 miljard euro. Het lichtgroene midden is in feite de plek waar het meeste Europese fondsenkapitaal zich nu bevindt.

De asymmetrie is leerzaam. De donkergroene categorie die de meeste aandacht trekt, is de kleinste, en het is de categorie die het zichtbaarst kromp toen de toetsing strenger werd. Het uitgestrekte lichtgroene midden is waar families in werkelijkheid het grootste deel van hun duurzaam beleggen verrichten, en het is net het niveau waar de labels het minst zeggen over wat erin zit. Een markt van 5 biljoen euro die afhangt van een transparantienummer dat geen enkel resultaat waarborgt, is een markt die zorgvuldigheid beloont.

Veel verwarring lost op zodra een familie de drie onderscheiden bedoelingen scheidt die het woord duurzaam moet dragen. De eerste is de afstemming op waarden: weigeren te bezitten waartegen men bezwaar heeft, of het nu tabak, controversiële wapens of de winning van fossiele brandstoffen betreft. Het gaat er hier om dat de samenstelling van de portefeuille het geweten van de familie weerspiegelt, en dat kan worden bereikt met eenvoudige uitsluitingen, ongeacht enig SFDR-niveau.

De tweede is ESG-als-risico: ecologische, sociale en governancegegevens gebruiken als bijkomende lenzen op het financiële risico, vanuit de opvatting dat een onderneming die haar koolstofblootstelling of haar personeelsbestand slecht beheert, verplichtingen draagt die de balans nog niet toont. Dit is een discipline van voorzichtigheid, geen voorkeur, en een fonds kan ze integreren ongeacht het niveau waarin het zich bevindt, ook artikel 6. De derde, en meest veeleisende, is impact: het streven dat kapitaal meetbare, additionele verandering in de echte wereld teweegbrengt, door te financieren wat anders niet gefinancierd zou zijn.

Deze drie worden stelselmatig door elkaar gehaald, en het is in die verwarring dat families het vaakst worden misleid. Een artikel 9-label zegt iets over doelstelling en openbaarmaking; het bewijst op zichzelf geen impact in de strikte zin. Echte impact is het moeilijkst te bereiken op publieke, secundaire markten, waar het kopen van een beursgenoteerd aandeel zelden de kapitaalkost van een onderneming wijzigt. Een familie die impact nastreeft, veeleer dan afstemming of risicobeheer, mag verwachten zich te richten op private markten, groene obligaties met traceerbaar gebruik van de opbrengsten, of directe toezeggingen, en moet bewijs van additionaliteit vragen veeleer dan een categorie als bewijs te aanvaarden.

De praktische methode volgt uit de architectuur. Begin met de werkelijke bedoeling van de familie, in heldere taal uitgedrukt en gerangschikt: wat moet worden uitgesloten, welke risico's moeten worden beheerd, en of reële impact werkelijk het doel is dan wel een streven dat een conventionele, goed gescreende portefeuille grotendeels kan vervullen. Pas dan worden de labels nuttig, als filter veeleer dan als oordeel.

Voor elke positie blijven de inhoudelijke vragen dezelfde. Wat sluit het fonds werkelijk uit, en welk aandeel van zijn activa verbindt het aan duurzaam beleggen volgens zijn eigen definitie? Wat zijn zijn belangrijkste indicatoren voor ongunstige effecten, de verplichte openbaarmakingen over schade zoals koolstofuitstoot en de diversiteit van de raad van bestuur? Zijn er aanwijzingen voor stemgedrag en betrokken aandeelhouderschap, veeleer dan passief bezit? Een beheerder die deze vragen kernachtig kan beantwoorden, heeft op substantie gebouwd; wie zich achter het label verschuilt, niet. De bredere markt bevestigt het scepticisme. Wereldwijd bedroegen de activa in duurzame fondsen eind 2024 ongeveer 3,2 biljoen dollar, waarvan Europa zo'n 84% aanhield, verspreid over meer dan 5.500 fondsen. Toch werden datzelfde jaar amper een tiental nieuwe duurzame fondsen gelanceerd, tegenover meer dan honderd in 2021 en 2022. De stormloop is voorbij, en wat rest is een rijpende markt waarin het echte werk, dat van definitie, openbaarmaking en verificatie, een geloofwaardig product onderscheidt van een cosmetisch product.

De herclassificatiegolf van 2022 en 2023 oogt achteraf minder als een schandaal dan als een volwassenwording. Een kader dat was opgezet om informatie naar boven te halen, deed precies dat, en de kloof tussen bewering en substantie sloot zich met een trapje. Families verloren niets van waarde toen hun fondsen van artikel 9 naar artikel 8 verschoven, op voorwaarde dat ze van bij het begin hadden begrepen dat het nummer een transparantieregime beschreef en geen garantie.

De blijvende discipline bestaat erin duurzaam beleggen te behandelen zoals men elke andere dimensie van een serieuze portefeuille behandelt: met een heldere intentieverklaring, een weigering om het oordeel aan een label uit te besteden, en een gedocumenteerd spoor van de gestelde vragen en de ontvangen antwoorden. Het Europese regelboek is juist rigoureus omdat het geen deugd belooft; het eist openbaarmaking en laat het oordeel aan de belegger. Dat is een zwaardere verantwoordelijkheid dan een groen kenteken, en een veel beter verdedigbare grondslag om het vermogen van een familie af te stemmen op wat ze werkelijk gelooft.

Bronnen: Morningstar SFDR Article 8 and Article 9 Funds Reviews, Q4 2022 (januari 2023) en Q4 2023 (februari 2024); Morningstar Global Sustainable Fund Flows (2024 en 2025); Europese Commissie, SFDR-verordening; Europese Autoriteit voor effecten en markten. De cijfers zijn schattingen uit de sector en zullen na verloop van tijd worden herzien. Dit is algemene informatie, geen beleggings- of juridisch advies.